Ameryka Południowa

N. Orinok zajmuje obszerne zagłębienie o pow. 1 mln km2, N ? góry Antylskie, W ? Andy, E ? Wyż Gujańska. Zbudowana z aluwiów rzecznych, ilów, glin, piaskowców pochodzących z Andów. Jest to równina pochylona ku wschodowi zwaną Llanos, porasta ją roślinnością trawiastą z rzadkimi palmami. Najniższy obszar to obniżenie między Orinoko, a Rio Negro z rozrzuconymi granitowymi wzniesieniami. Nad morzem znajdują się złoża ropy naftowej. Delta Orinoko ma 40tyś m2 i zarośnięta jest lasami mangrowiowymi. Wyraźna pora sucha i deszczowa, późne lato, w porze deszczowej wezbrania rzek, olbrzymie powodzie. Dopływy andyjskie: (Guarjare, Meta, Apure, Arauca, Vichada) spychaja koryto rz. Orinoko ku Wyż. Gujańskiej, która opada tu stromym progiem. Dzieli się na 4 krainy: Llonos Martini (między Metą, a Guarjarą), Llonos nad rz. Apure (piaskowce), Llonos Maturina (sucho, roślinność kserofilna), delta Orinoko.
Nizina Gujańska znajuduje się między Atlantykiem, a Niz. Orinoko, leży lekko falista, wypiętrzona prawie równina zbudowana z prekambryjskich silnie pofałdowanych gnejsów i łupków krystalicznych z intruzjami granitów i porfirów. Pokrywają je poziomo położone skały paleozoiczne i mezozoiczne. Kraina ta stromo opada na W i S, najwyższe wzniesienie to Roraima (2810 m npm). Są tu liczne wodospady, bujne lasy tropikalne, duże opady wyraźne dwie pory deszczowe (IV-VIII, XI-I) oddzielone porami suchymi. Obszar charakteryzuje się wysokimi temperaturami. Nad brzegiem występują złoża złota i bogate złoża boksytów.Sierra Pacaraima, Sierra Parima, G. Wilhelminy.
N. Amazonki to największa na świecie (5mln km2) aluwialna nizina monotonna, płaska (30-100m npm), stara prekambryjska synklina wypełniona utworami paleozoicznymi, mezozoicznymi i III. W dolinie rzeki młode aluwia (żwiry, piaski, namuły). Amazonka ? zbiera wodę z obszaru 7mln km2, szer. koryta w dolnym biegu 30-40 km, głębokość nie przekracza 100m, bardzo maly spadek, do Manaus (1200 km od ujścia) dopływają statki oceaniczne, średnia temp. 260C i 2500 mm opadu (od grudnia do maja pada codziennie, reszta roku 3-5dni w tygodniu). Fala przepływu wciska się 700km w głąb. Najdłuższy dopływ Madera, a najszersze koryto Rio Negro 56km. Największa wyspa Marajó. Obszar porasta puszcza równikowa typ hylea zwana Selvas, szczególnie gęsta na zachodzie (nizina jest płaska i wilgotna), obszary wschodnie przetrzebione przez człowieka część zajęta przez sawannę. Roślinność: epifity, pnącza, niektóre gatunki palm tzw. Igapó. Zwierzęta przystosowane są do życia w wodach i na drzewach.

Zajmują powierzchnię ok. 200-800 x 7200 km, max. szczyty Aconga Gua, Oyos del Sallado. Są to 2 do 4 łańcuchów oddzielonych obniżeniami, duży wpływ na rzeźbę wulkanów, młode góry orogenezy alpejskiej. Pierwsze ruchy fałdowe przed kambrem, w III działalność wulkaniczna, aktywna do diś. Andy tworzą granicę klimatyczną roślinną i wodną Andy płn., płd., centralne; - Andy Pn - od M. Karaibskiego do 12 0 szer. geogr. płd. Są góry fałdowe z krystalicznym jądrem osłoniętym skałami młodszymi, mezozoicznymi. - A. Kolumbijsko-wenezuelskie - kordyliera wschodnia, centralna i zach. - A. Ekwadorskie - 2 równoległe łańcuchy, dużo wulkanów, które są max. wzniesieniami. - A. Peruwiańskie - brak wulkanów, górotwór rozszerza się. - Centralne - (12-29 0 szer. geogr. płd.), rozszerzają się do 800 km; - Atacama - pustynia z suchymi wiatrami, dzięki prądowi peruwiańskiemu powietrze jest cieplejsze niż woda; brak prądów konwekcyjnych. - Kordyliera Zach. - wulkany Misti, Llullaaillaco. - Kordyliera Wsch. - Andy Pd - zbudowane ze skał prekambryjskich, część starego lądu popękanego w orogenezie alpejskiej, przez które wydostaje się lawa. - A. chilijsko-argentyńskie - do 420. - A. Patagońskie - Ku płd. obniżają się i zniżają rozbijając się na 3 części: K. Nadbrzeżna, obniżenie środk.-chilijskie, Koldyriera Gówna (na wsch.). - ANDY PN; ANDY CENTRALNE; ANDY POŁUDNIOWE;

Granica tej krainy kończy się tam gdzie stara prekambryjska tarcza Brazylii zanurza się pod młodsze plejstoceńskie osady. Podłoże stanowi sfałdowana i potem zrównana prekambryjska tarcza (gnejsy, łupki, granity), która nie uległa ruchom górotwórczym od kambru. Wchodzi niekiedy na powierzchnieę, ale jest przykryta poziomo ułożonymi utworami paleozoicznymi i mezozoicznymi. Obszar ten jest nierównomiernie wydźwignięty, na zachodzie słabo, max. na PD wsch. nad Atlantykiem. Ukształtowanie jest wynikiem działalności erozyjnej rzek, denudacji, wietrzenia i przedstawia falistą dosc silnie rozczłonkowaną krainę. Wyż. odwadniają dopływy Amazonki: Madeira, Tapaja, Xsingu i dopływy Parany Sąo Fransisco. Wyż. dzieli się na:
- Brazylia PD, silnie rozczłonkowane pasemka górskie Serra Do Mar,
- PD-brazylijskie krainy przejściowe ? obszar położony na terenie Urugwaju oraz obszar leżący w widłach Parany i Paragwaju. Pod względem budowy geologicznej stanowi część wyż brazylijskiej, a pod względem klimatu przypomina Nizinę La Platy. Uprawia się herbatę, bawełnę i trzcinę cukrową. Lato gorące i suche, zimą przymrozki.
- Brazylia Wsch. ? położona między dolnym biegiem Sao Francisco, a zwrotnikiem Koziorożca. Najwyższa i najbardziej zróżnicowana ze wszystkich krain. Schodzi stromo krawędzią ku Atlantykowi, Atlantykowi ku zachodowi falistą krainą. Pasma górskie ciągną się południkowo (Serra De Espinhaco ? Itabira, rudy żelaza ok. 60%czystego żelaza w skałach itabirytu). Ku południu kraina zwęża się, są wyższe pasma górskie bardziej porozcinane przez krótkie rzeki z licznymi wodospadami. Serra Da Mantiqueria. Znajduje się tu najwyższe wzniesienie Brazylii Agullas Negras 2821m). Góry zbliżają się do brzegu morskiego. Kraina leży na przejściu z klimatu zwrotnikowego do podzwrotnikowego. PN ? Katinga?- las świetlisty tracący liście w porze suchej, wys. temp. i amplitudy dobowe, Góry - lasy araukariowe, PD-sawanna. Kraina nadbrzeżna o szerokości od 30 do 70 km ciągnie się od przylądka Reque do Frio
- Brazylia PN-wsch. ? położona między rzeką Gurupi, górnym Tocantisem, dolnym Sao Francisco i Atlantykiem. Wysokie temperatury i małe opady rosną w kierunku wybrzeży. Co 8-15 lat krańcowo suche lata. Falista wyżyna z lasami równikowymi wzdłuż wybrzeży, Katanga i lasy Mangrowiowe na niskich płaskich wybrzeżach.
- Brazylia Centralna ? lekko falista, stromo opada ku PD, podłoże porozcinane przez dopływy Amazonki i Parany. Centralną częścią jest wyżyna (chapada) Matto Grosso. Klimat tropikalny, duże opady.
- BRAZYLIA CENTRALNA; BRAZYLIA PN-WSCH; BRAZYLIA WSCH; WSCHODNIOBRAZYLIJSKI PAS NADBRZEŻNY; BRAZYLIA PD;

Nizina La Platy - to obszar 2mln km2, łagodne nieckowate obniżenie zasłane rzecznymi osadami III i plejstoceńskimi i pokryte grubą pokrywą lessową. Pokrywy lessowe przerwane są przez góry Sierra de Cordoba. Główne rzeki to Parana i Paragwaj z Urugwajem, liczne wodospady. 3 Krainy:
- Równina Gran Chaco Trawiasty step, PN jest pagórkowata (500m), część środkowa jest równinna, a PD-wsch. część to podmokła nizina. Na zachodzie znajduje się ropa naftowa.
- Międzyrzecze argentyńskie ?położone m. Urugwajem a Paraną. Na PN równinna nizina z bagnami i jeziorami. Akacje, palmy, trawiaste stepy. PD część jest urodzajna, pagórkowata, pokryta lessem.
- Pampa - leży między Andami, Gran Chaka, Parana, Colorado na wys. 400-500m, na wsch. obniża się tworząc płaska równinę urozmaiconą pagórkami, pokrytą 40-50m warstwą lessu. Tu znajdują się solniska. Kraina przejściowa od klimatu podzwrotnikowego do umiarkowanego, średnia roczna temp. obniża się ku PD, a ku zach. obniża się ilość opadów (500mm). Wiatry PN przynoszą susze, PD deszcz. Roślinność stanowi step złożony z wysokich, twardych traw. W miejscach zasolonych występują słonorośla.
- RÓWNINY GRAN CHACO; MIĘDZYRZECZE ARGENTYŃSKIE; PAMPA;

Nizina Boliwijska - młoda napływowa równina zbudowana z młodych osadów. Ma charakter sawanny, jest prawie płaska, jej otwarcie powoduje napływ z południa zimnego powietrza, które obniża temp., Mimo, że jest bardzo blisko równika. Opady są tu b. duże. ? młoda napływowa równina zbudowana z młodych osadów przyniesionych z Andów. Ma charakter sawanny, jest prawie płaska, na PD przechodzi w step Gran Choco. Jej otwarcie powoduje napływ z południa zimnego powietrza, które silnie obniża temperaturę, mimo, że jest bardzo blisko równika. Bardzo duże opady od grudnia do maja. Wzniesienia tworzą wyspy, a obniżenia periodyczne jeziora.

Południowy kraniec A. Południowej. od rz. Colorado ku płd. jest to równinna płyta Patagonii, stare krystaliczne podłoże wychodzi czasami w postaci łagodnych wyniesień (do 1500 m npm.). Na nich leżą poziomo położone warstwy osadów mezozoicznych i III oraz bazaltowe i porfirowe pokrywy wulkaniczne, płyta ta urywa się nad brzegiem Atlantyku, bardzo urwistym, stromym, tworząc liczne zatoki i szeroki szelf. Rzeki są małe. Doliny z kolei są szerokie. Część wsch. ma mniej opadów niż zach. (150 mm). Po gorącym lecie następuje ostra zima (- 35 0 C). Uboga roślinność, ropa naftowa.
- Ziemia Ognista - starą krystaliczną tarczą pokrywa skąpa roślinność tundrowa, fiordy wdzierają się w głąb lądu, a lodowce schodzą do poziomu morza. W rolnictwie tylko wypas bydła.
- Falklandy - 500 km od Ziemi Ognistej, jest archipelagiem leżącym na szelfie, składa się z 2 większych wysp i wielu mniejszych. Stare krystaliczne podłoże do 700 m wys., liczne fiordy, chłodne lato (9,6 0 C), łagodna zima (2,5 0 C), wypas i gdzieniegdzie uprawa ziemi.